Kichwa shimita Killkay

KICHWA RUNA

Kichwa shimika Perú  llaktapilla rimashka shimimi karka, chay runakunami Cusco llaktapi kawsak runakunaman, chinchaysuyu runakunatapash rimaytaka makiruraykunapi, mikunakunapi, mintalaykunapipash chayachirka.  Paykunaka 800 watakuna ñawpa manarak español runakuna chayamukpi kay llaktakunaman chayamirkakuna.

Kichwa shimitaka Español runakunami Inka runakunapak shimi nishpa shutichirka shina shutika; Domingo de Santo Tomás kushipata runa killkashka kamakunapimi rikurin. Paymi 1560 watapi kichwa shimitaka killkay kallarishka, chay watakuna kipamantami runa shimi shuti shina sakirishka.

Inka runakuna manarak kunan Ecuador mamallaktaman chayamukpirakmi Kuntisuyu, Antisuyu llaktakunapi kawsak runakunaka, kichwa shimita rimak karka; kutin, Kullasuyupika inkakunami rimak karkakuna, ninmi. (Lucie de Vries, 1988).

Kunan punchakunaka tawka kichwa runakuna, wakin mishukuna, ista llaktamanta runakunapashmi shimitaka riman; Ecuador mamallaktapika shuktak hatun mamallaktakunamanta runakunapash kichwa shimipi rimashpa hamutan.

Kichwa shimi killkana alliyachishkamanta

Wiñaymanta kay llaktapi kawsak ayllukunapak kichwa shimika, kawsay marka runakunapak sumak shimimi kan. Ñawpa pachakunamantami kay shimika ayllullaktakunapi kawsamushka, shinapash wakin runakunaka, mishukunapa kawsaywan chakrurishpa kashkamantaka kunkarinata yuyakushkakuna.

Mushuk shimikunata alliyachishkamanta

Yupaykamay, wiñaykawsay, allpamamakamay, pachamamakamay, ukkukuyuykamay yachaykanchakunapami tawka mushuk shimikunata alliyachishkanchik; kaykunaka, hatun yachaykunapi, ankamukunapi, rikuchikkunapipashmi killkashka kan.  Kay shimikunataka markakunapi, ayllullaktakunapi, yachanawasikunapipash alli
rimashpa, killkashpami sinchiyachina kanchik.

Kichwa shimita killkanapak rikuchik kamutaka 2004 wata, kuski killa 16 punchapimi (Acuerdo Ministerial 244) killkapi arinishpa kamachirka. Kay kamachik pankapika, Tabacundo llaktapi yuyarishkakuna yuyaykunataka arinishka karka.

Shina kashkamantaka kay killkakunawanmi killkashpa katishun:

  • Uyarikuna: a, i, u
  • Uyaywakuna: ch, h, l, ll, k, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, ts, tz, w, y, z.

Uyariykuna

Ñukanchik kichwa shimipash, tukuy shimikuna shinami killkashka kan. Rimankapak, killkankapakpash uyaywa uyantin killkakunatami charin. Kutin, uyaywakuna uyantinwan awarishpa shimiki tukun, shinallatak, kaykuna awarishpaka shimimi tukun, kutin shimikuna awarishpaka yuyaykunami llukshin.

Shina:

  • Uyaywakuna: a, i, u.
  • Uyantinkuna: p, t, ch, k, …
  • Shimiki: pa, ta, pi, ku, …
  • Shimi: payta, tayta, kipu, …
  • Yuyaykuna: Ñukapa kuyashka warmika wasipimi

Uyaywakuna

Uyaywakunaka, kikinllatakmi chikan chikan uyarita shutitapash charin, shinaka a, i, u uyaywakunami kan.

  • u- uyaywaka shimi paskashka, (i, u) uyaywakunaka shimi ashalla wichkashkapimi uyarin.
  • i- uyaywata rimakpika shimimi wichkarin.
  • u- uyaywata rimakpika shimi wirpami awpakman chutarin.

Uyantikuna

Kichwapa uyantikunaka mana achiklla uyaritachu charin, alli uyarinkapakka uyaywakunatami mutsun. Chaymantami uyantin ninchik.

Kichwa rimakkunaka ayllullaktapi, markapi, mamallaktapi, suyupipash sapan sapantami riman, chaymantami llaktarimay nishpa riksinchik, chaytaka mana pipash kashnami rimana kan ninkachu. Ñukanchi kichwa runakunaka sapan sapan llaktakunapi, markakunapi, mamallaktakunapipash kawsanchik; shina kashkamantaka, kichwa shimitaka shuktak shuktak uyariykunawanpash rimanchikllami, kayshina rimaykunataka llaktarimay nishpa riksinchik.

Rimay Yuyayta Wallpay

Rimay yuyayta wallpayka shimikunata sumakta awashpa rimankapak killkankapak, shuktak runakunaman rikuchinkapakmi allichiymi kan. Yuyashkata ashtawan alli rimankapak killkankapakpash shuk killkana riksichik kamachiytami allichishkakuna, kay killkapimi imashinalla paktana ñanta rikuchin.

  • Kallari yuyay millka

Kay kallariy yuyay millkaka, sumakta kallarinkapak, napashpa, alli kawsayta munashpa, ima rurayta alli rurachun munashpa rikuchinami kan.

Shina:  Kay yachana wasipika hampimantami rimanchik, killkanchik, ima unkuykuna tiyakpi hampina yuyaykunata karanchik.

  • Purik yuyay millka

Kutin, purik yuyay millkaka, ima yuyashkata, sumakta killkashpa, rimashpa rikuchikmi kan. Kaypimi ima, munashkata, mañashkata, rurashkata, ima kashkatapash rikuchin.

Shina: Taytakunaka tantariy kallarirkakuna, kipaka tukuy llakikunamanta rimarkakuna.

  • Tantachik yuyay millka

Shinallatak, kay tantachik yuyay millkaka, uchilla, sumak, achiklla yuyaypi tantachishpami ima kashkatapash rikuchin.

Shina: Antisuyu yurakuna, punasuyu yurakunamantami killkashka kan; shinallata kay yurakunata imapak mutsunchik chay yuyaykunamantapashmi killkashka kan.

  • Tukurik yuyay millka

Ima rimashkata, ashtawanka killkashkata tukuchinkapakka, tukurik yuyay millkatami churana kanchik.  Kayka, alli kawsayta munashpa, alli llankayta mañashpa, yupaychayta kushpa, shuktakpika sumak munayta kushpa tukuchinkapakmi kan.

Shina: Shinami kay sumak rimayka tukurin, chaymantami mana killasiki kana kanchik.

Fuente: Gramática kichwa SEIB; Imagen:El diario -Manabí Noticias

 

Anuncios